İnsana İman Yakışır!

Giriş sual yağışı ilə başlayır: həyatın məqsədi nədir, insana ən çox nə yaraşır, dinclik tapmayan insan uğur qazana bilərmi? Cavab dərhal verilir: «Həyat boşluq qəbul etmir», vəhy isə «bütün xəstəliklərimizə şəfa olacaq reseptdir». «Âsilik mi, asillik mi?» yazısı bu tezisi söz oyunu ilə açır: üsyankarlığın (âsilik) keçərli olduğu dövrdə əsl nəciblik (asillik) Fironun həyat yoldaşı Asiyə kimi zalımdan Allaha sığınmaqdır — müəllifin öz adına incə bir işarə. Kitabın kimə ünvanlandığı da açıq deyilir: «Hər şeyə boş ver, kefinə bax» deyənlər üçün bu kitab deyil.

Burada kitabın ilk ciddi problemi görünür. Müəllif Ümit Meriçin «namaz qılan cəmiyyətin psixologiyaya, zəkat verən cəmiyyətin sosiologiyaya ehtiyacı yoxdur» sözünü təsdiq kimi gətirir. Ailə məsləhətçiliyi və cinsi terapiya təhsili aldığını yazan müəllifin bu fikri heç bir şərhsiz qəbul etməsi — xüsusən depressiyanı «ən çox istehlak edilən dərman» mövzusu ilə yalnız imansızlığa bağladığı yerdə — oxucunu çaşdırır və psixi sağlamlıq baxımından risklidir.

«Allah ile aldatılmak» və «İman güvenmektir!» yazıları kitabın ən yaxşı metaforalarını verir. Quran insanın «istifadə təlimatı»dır, fıtrat isə «zavod parametrləri»: televizor xarab olanda ustaya aparılır, insan da yaradılış məqsədinə qaytarılmalıdır. Müəllifin ən yerində tənqidi də buradadır: göz yaşları ilə öpülüb başa qoyulan, şəfa üçün oxunan, amma həyatdan çıxarılıb «yalnız ölülərə, xəstələrə oxunan bir kitab»a çevrilmiş Quran. Bu çağırış — Quranı anlayaraq oxumaq — kitabın ən güclü və səmimi xəttidir.

«Soralım mı? Sorgulayalım mı?» yazısı sual verməyi «insanlığımızın və azadlığımızın önünü açan ən böyük əməl» adlandırır, amma dərhal sərhəd qoyur: sual qəlbin sakitləşməsi üçündürsə yaxşıdır, «sorğulamaq» isə imanı yox, inkarı artırır. «Elmin yerini bilim aldığından bəri sevgi, hörmət, mərhəmət itib» kimi ümumiləşdirmə, həmçinin Ernest Renanın «amentünü bundan sonra elm yazacaq» dediyi iddiası mənbəsiz verilir. Nəticədə «doğru bilgi azadlığın digər adıdır» deyən yazı elə elmi biliyi şübhə altına alır.

«Kitap yüklü merkepler» Cümə surəsindəki «kitab yüklü eşşək» bənzətməsini oxuduğunu yaşamayanlara tətbiq edir və yaxşı bir çağırışla bitir: «Güzgülərə küsülməməlidir». Amma yazının əsasını təşkil edən Simurq və otuz quş hekayəsi Mövlananın «Məsnəvi»sinə aid edilir — halbuki bu, Fəridəddin Əttarın «Məntiqüt-teyr» poemasıdır. Bu tip səhvlər mətnin redaktədən keçmədiyini göstərir.

Kitabın sonuna yaxın «Medeniyet dediğin tek dişi kalmış canavar!» — başlığı Mehmet Akifin məşhur misrasıdır, amma müəllif göstərilmir — müəllifin həm Qərbə, həm də müsəlman cəmiyyətinə qarşı ən kəskin yazısıdır. Burada suya salınıb içilən reseptlər, Peyğəmbərdən birbaşa mədəd ummaq, salavatla şəfa gözləmək və «imam nikahı» adı altında sui-istifadə kimi xurafatlar açıq tənqid olunur. Bu cəsarət qiymətlidir, lakin eyni yazıdakı «Qərb bütün sivilizasiyaları yeyib bitirir» ritorikası nüanssızdır. Ümumilikdə kitab dindar oxucu üçün səmimi bir nəsihət toplusu, amma bir-birini təkrarlayan, redaktəyə ehtiyacı olan mətnlərdir.

• Qırxdan çox qısa, müstəqil yazı
• Hər yazıda çoxlu ayə və hədis istinadı, haşiyədə sitat qutuları
• Ritorik suallar, nidalar və «Ne mutlu…» tipli təkrarlar