Çocuk ve Ergenlerde Şizofreni — Spektrum Bozuklukları ve Diğer Psikotik Bozukluklar

Fəsil stiqmatizasiyanı — damğalanmanı — belə tərif edir: ruhi xəstəliklə əlaqələndirilən insanlardan qorxulmasına, onların rədd edilməsinə və ayrı-seçkiliyə məruz qalmasına aparan mənfi stereotiplərin doğurduğu sosial status itkisi. Müəllif onu iki növə ayırır — cəmiyyətin damğalaması və insanın özünü damğalaması — və mənbə kimi qonşuları, həmyaşıdları, medianı, səhiyyə işçilərini və hətta ailə üzvlərini göstərir. Maraqlı bir tapıntı xatırladılır: ruhi xəstəliklər haqqında bilik yaşla artsa da, orta məktəb yaşında uşaqların belə insanlardan sosial məsafə saxlamaq istəyi azalmır, əksinə arta bilir.

Media bölməsi xüsusilə aktualdır. Televiziya, qəzet və sosial şəbəkələrdə psixiatriya xidmətlərinin həbsxana kimi, xəstələrin isə təhlükəli və qorxulu təsvir edildiyi, şizofreniyanın zorakılıq cinayətləri ilə sıx əlaqələndirildiyi göstərilir; halbuki müəllif tədqiqatlara əsaslanaraq şizofreniyanın nadir hallarda birbaşa zorakılığa səbəb olduğunu vurğulayır. Kəskin bir müqayisə də var: xərçəng və ya orqan çatışmazlığı olan xəstələr «cəsur» və «ilhamverici» adlandırıldığı halda, ruhi xəstəliyi olanlara «dəli» deyilir, onlar «təhlükəli», «tənbəl» və «öz xəstəliyinin günahkarı» kimi görülür. Müəllif haqlı olaraq xatırladır ki, şizofreniyası olan insanın simptomlarına miqrenli insandan daha çox nəzarət etdiyini düşünmək üçün heç bir tibbi səbəb yoxdur.

Özünü damğalama bölməsi fəslin ən təsirli hissəsidir. Cəmiyyətin mənfi baxışını mənimsəyən xəstə zamanla bu münasibətin haqlı olduğunu düşünməyə başlayır: «Niyə cəhd edim?», «Başqaları məni məsuliyyətsiz sayırsa, iş axtarmağın mənası varmı?» Keyfiyyət tədqiqatlarında xəstələrin tənhalıq, utanc və özünü aşağı hiss etməsi, hətta antipsixotik dərmanların yan təsirlərinin — donuq baxış, ləng reaksiyalar — onları «xəstə rolunda» görməyə vadar etməsi təsvir olunur. Müəllif balansı qoruyur: hər xəstədə damğalanma özünəhörməti sarsıtmır, bəziləri daha da güclənir; valideynin nikbin münasibəti uşağı qoruyur, xəstəliyi gizlətməsi isə utanc hissini artırır.

Ailə bölməsi XX əsrin böyük bir hissəsində autizm, şizofreniya, depressiya və diqqət əskikliyinin «qüsurlu valideynlikdən» qaynaqlandığına inanıldığını və bunun ailələri kömək axtarmaqdan çəkindirdiyini xatırladır. Təsir bölməsində isə bir neçə ağır rəqəm verilir: on uşaq və yeniyetmədən biri istənilən vaxt ruhi sağlamlıq problemi yaşayır, lakin onların üçdə birindən azı müalicəyə müraciət edir; damğalanma ciddi ruhi problemi olanlarda müalicəyə müraciəti orta hesabla on il gecikdirir. Şizofreniyanın məhz kimliyin formalaşdığı yeniyetməlikdə başlamasının özünəhörmət və «normallıq» hissi üçün xüsusilə dağıdıcı olduğu da vurğulanır.

Həll bölməsi konkret və praktikdir: «dəli», «şizofren», «paranoyak» kimi sözlərin gündəlik dildən çıxarılması, medianın xəstələri təhlükə stereotipindən uzaq təsvir etməsi, həkimlərin pozuntunu insanın mahiyyəti deyil, onun malik olduğu simptomlar toplusu kimi təqdim etməsi, uşağa ayrı-seçkiliyin onun deyil, cəmiyyətin qüsuru olduğunun valideyn tərəfindən deyilməsi, genetik izahların valideynlərdə günahkarlıq yaratmayacaq dillə verilməsi, ailə təhsili və dəstək qrupları. Fəslin yeganə zəifliyi toplu formatından gəlir: mətn qısa məqalə strukturundadır və bəzi fikirlər təkrarlanır.

Nəticədə bu fəsil bütün kitabın keyfiyyətini yaxşı göstərir: hər iddia mənbə ilə dəstəklənir, dil elmi, amma insani qalır. Kitab ilk növbədə mütəxəssislər üçün yazılsa da, stiqma, ailə təhsili və psixososial müdaxilələr fəsilləri xəstənin yaxınları üçün də dəyərlidir. Türk dilində uşaq və yeniyetmə psixozu mövzusunda bu qədər əhatəli mənbə çox azdır.

• İyirmi doqquz müstəqil fəsil, hər biri ayrı müəllif tərəfindən
• Hər fəslin əvvəlində xülasə və açar sözlər
• Mətn daxilində mənbə istinadları və hər fəslin sonunda geniş ədəbiyyat siyahısı