Yanlış İnanışlar

Kitab qəribə bir e-poçtla açılır. 2020-ci ilin iyulunda bir neçə il əvvəl pulsuz kömək etdiyi tanışı Ariely-yə yazır: «Nə vaxtdan bu qədər acgöz oldun?» Linklərə keçən müəllif özünü paralel bir dünyada tapır. Orada o, «COVID saxtakarlığı»nın «baş şüur mühəndisi»dir, Bill Gates və İlluminati ilə birlikdə qadınları sonsuzlaşdıran peyvənd planı qurur. Videolarda nasist forması ilə göstərilir, onu mühakimə etmək üçün «Nürnberq 2.0» tələb olunur. Əvvəlcə gülür, sonra ölüm təhdidləri gəlməyə başlayır.

Ariely «sübutların» necə yarandığını izah edir və bu hissə kitabın ən öyrədici yerlərindəndir. 2017-ci ildə tibb konfransında Jonathan Swiftin «Təvazökar təklif» satirası üslubunda zarafat etmişdi: səhiyyə xərclərini azaltmaq üçün təcili yardımları yavaşlatmaq, siqareti təşviq etmək lazımdır — «amma dayanın, biz bunu onsuz da edirik». Montajçılar zarafatı kontekstdən çıxarıb konslager görüntüləri ilə birləşdirirlər. Gates fondu ilə Afrikada uşaq qidalanması üzrə layihədən danışdığı cümləni peyvənd haqqında başqa cümləyə yapışdırırlar. Gəncliyində bədəninin 70%-ini yandıran qəzanın şəkilləri ilə isə onun «sağlam insanlara nifrət etdiyi» iddia olunur.

Ən təsirli səhnə müəllifin onu ifşa edən bir qadına zəng etməsidir. Ariely vergi bəyannamələrini göstərməyi təklif edir ki, hökumətlərdən pul almadığını sübut etsin. Qadın isə bunu da şübhə kimi qəbul edir: «Bu qədər israr etməsi gizlətdiyi daha çox şey olduğunu göstərir.» Söhbətdən sonra Facebookda yeni paylaşım yazır. Ariely buradan mühüm dərs çıxarır: yanlış inancı faktlarla, xüsusən də emosional vəziyyətdə, telefonda bir neçə dəqiqəyə dəyişmək olmur. Səkkiz yaşından tanıdığı, ailə üzvü saydığı bir qadının da ona inanmadığını yazır və bu, kitabın ən acı anlarından biridir.

Girişdə «yarım saqqal» haqqında maraqlı bir əlavə hekayə də var. Yanıq səbəbindən üzünün sağ tərəfində tük çıxmır, Ariely isə illərlə digər tərəfi qırxaraq bunu gizlədib. Bir aylıq yürüşdən sonra saqqalı saxlayır və yara izləri olan insanlardan təşəkkür məktubları alır. Bu, onu öz qüsurunu qəbul etməyə aparır. Hekayə mövzudan bir az kənardır, amma müəllifin dürüst səsini göstərir. Daha sonra o, nifrətlə məşğul olmağın onun «zehni bant genişliyini» necə azaltdığını yoxsulluq araşdırmaları ilə müqayisə edir və bu zəif vəziyyətdən çıxış yolunu maraqda tapır.

Birinci fəsil hamımıza tanış bir mənzərə ilə başlayır: yaxın adamla artıq yalnız hava haqqında danışmaq olur. Ariely tarixi nümunələr gətirir (Neronun ölmədiyinə inananlar, Paul McCartneyin «əvəzlənməsi», Denver hava limanının altında İlluminati qərargahı) və yanlış inancı «sol» və ya «sağ» problemi kimi görməyə qarşı çıxır. Adam Endersin araşdırmasına əsaslanan cədvəl göstərir ki, liberal və mühafizəkarların fərqli, amma eyni dərəcədə absurd inancları var. Müəllifin ən uğurlu metaforası budur: yanlış inanc autoimmun xəstəliyə bənzəyir — sağlam şübhəçilik həddən artıq aktivləşib bizə qarşı çevrilir.

Zəif tərəfi elmi dərinlikdədir. Ariely özü etiraf edir ki, istinad etdiyi araşdırmaların çoxu köhnədir və sahənin «təməl daşları»dır. Kitab bu baxımdan daha çox şəxsi esse və populyar xülasədir. «Yanlış inanclı» ilə söhbətləri də müəllif yaddaşdan və mənası saxlanmaqla yenidən qurduğunu yazır. Buna əlavə olaraq, oxucu bilməlidir ki, Ariely-nin həmmüəllifi olduğu 2012-ci il məqaləsi saxtalaşdırılmış məlumat səbəbindən geri çəkilib (Ariely saxtakarlığı inkar edir). Etimad haqqında kitab yazan müəllif üçün bu kontekst əhəmiyyətlidir. Gamze Doğanın türkcə tərcüməsi səlis oxunur.

• Müəllifin özünün hədəfə çevrildiyi canlı və şəxsi hekayə
• «Sui-qəsdçilərə» istehza yox, empatiya ilə yanaşma
• Hər fəslin sonunda gündəlik həyatda tətbiq üçün qısa tövsiyələr