Yaşamın Kıyısında
Uyğundur
- Dağçılıq, dalğıclıq, qütb səyahəti və kosmosla maraqlananlara
- İnsan bədəninin necə işlədiyini hekayələr vasitəsilə öyrənmək istəyənlərə
- Tibb və biologiya tələbələrinə yüngül, amma dəqiq əlavə oxu kimi
Uyğun deyil
- Ən son tədqiqatları və müasir rekordları axtaranlara: kitab 2000-ci ilə aiddir
- Konkret sağ qalma təlimatı gözləyənlərə: bu, bələdçi yox, elmi izahdır
- İnsan və heyvan üzərində təcrübələrin təsvirindən narahat olanlara
Giriş 1999-cu ilin noyabrındakı bir faciə ilə açılır. Qolf çempionu Payne Stewart və yanındakı dörd nəfər Learjet təyyarəsində həyatını itirir. Təxminən 11 300 metrə yüksəklikdə kabin təzyiqi düşür, sərnişinlər oksigensizlikdən ölür, təyyarə isə avtopilotda yanacaq qurtarana qədər uçur. Müəllif buradan əsas fikrini çıxarır: biz hər gün, çox vaxt fərqinə varmadan, həyatın kənarında yaşayırıq. Yaşamağa yararsız yüksəkliklərdə uçuruq, buzlu sulara girir, dalğıclıq edirik. Kitabın sualları da bunlardır: dondurucuda qapı bağlananda, buzun altında ilişəndə, susuz səhrada nə baş verir?
Girişin ən dürüst hissəsi insan üzərində təcrübələrə aiddir. Fizioloqlar təhlükəni əvvəlcə özlərində yoxlayıblar. Məşhur alim J. B. S. Haldane dörd yaşından atasının təcrübə obyekti olduğunu deyib və sonra özü də görkəmli fizioloq olub. Amma müəllif qaranlıq tərəfi də gizlətmir: Daxau düşərgəsindəki nasist təcrübələri, müharibə əsirləri üzərində aparılan təcrübələr. Qərbdə də edamı təxirə salınmaq müqabilində «könüllü» olan məhkumlar istifadə edilib. Ashcroft bunun əsl seçim olmadığını açıq yazır.
Kilimancaro esse-si kitabın ən şəxsi səhifələridir. Müəllif tropik meşədən başlayıb nəhəng bitkilərin arasından qalxır, 4600 metrdə yuxusuz, baş ağrısı ilə gecə keçirir. Sübh saat ikidə vulkan konusuna çıxış başlayır, burada iki addım qalxıb bir addım geri sürüşür. Qrupun ən güclü üzvü yolda yıxılıb geri qayıtmalı olur. Bu, dağ xəstəliyinin kimə tutacağını əvvəlcədən demək olmadığını göstərir.
Birinci fəsil sualla başlayır: dəniz səviyyəsindən Everestin zirvəsinə bir anda qaldırılsanız, saniyələr içində huşunuzu itirərsiniz. Bəs Peter Habeler və Reinhold Messner oraya oksigensiz necə çıxıblar? Cavab üçün müəllif tarixə qayıdır. Eramızdan əvvəl I əsrdə Çin mənbəyi «Böyük Bəla dağı» və «Kiçik Bəla dağı»nda insanların və heyvanların baş ağrısından, qusmasından yazır. 1590-cı ildə ispan keşişi Xose de Akosta Andlarda «havanın o qədər incə olduğunu, nə qədər nəfəs alsan da çatmadığını» təsvir edir.
Fəslin ortasında müəllif insanın yaşaya biləcəyi sərhədi göstərir. Yüksək dağlıq ərazilərdə, əsasən Andlarda, Himalayda və Efiopiyada, təxminən 15 milyon insan yaşayır. İnsanın daimi məskən saldığı ən yüksək yer Andlardakı Aukankilça dağında, 5340 metrdəki mədənçi qəsəbəsidir. Kükürd mədəni 5800 metrdə olsa da, mədənçilər daha yüksəkdə yatmaq əvəzinə hər gün əlavə 460 metr qalxmağı seçiblər. Dağ xəstəliyinin əsas səbəbinin oksigen azlığı olduğunu isə ilk dəfə fransız fizioloq Paul Bert sübut edib. O, Sorbonnada içində adamın rahat oturacağı təzyiq kamerası qurub.
Ən maraqlı səhifələr inkalar və ispanlar haqqındadır. İnkaların iki ordusu olub: biri yüksəklikdə daim saxlanılıb ki, uyğunlaşsın, digəri sahildə döyüşüb. İspanlar 4000 metrdə Potosi şəhərini salıblar, amma uşaqları doğumdan sonra ilk iki həftədə ölürmüş. Şəhərin qurulmasından əlli üç il sonra, 1598-ci ilin Milad gecəsində doğulub sağ qalan ilk ispan körpəsi «möcüzə» sayılıb. Sonra şar pilotları gəlir. 1862-ci ildə meteoroloq James Glaisher huşunu itirir, Henry Coxwell isə əlləri işləmədiyi üçün klapanın ipini dişi ilə çəkib şarı endirir.
- Şəxsi təcrübəni tarixi hekayə və elmi izahla birləşdirən quruluş
- Kəşflərin arxasındakı rəngarəng insanlara diqqət
- Mürəkkəb fiziologiyanı gündəlik misallarla açan aydın dil
- Faciələri sensasiyasız, dərs kimi danışan ton
1996-cı il Everest faciəsinin şahid gözü ilə hekayəsi
Kosmosda bir il: kitabın «Son sərhəd» fəslinin canlı davamı
Sərbəst dalğıclıq və insanın dərinliyə uyğunlaşması haqqında müasir kitab
Krater kənarına çatanda müəllifin başına sanki bıçaqlar saplanır, gözünün önündə qara nöqtələr uçuşur. Kembricdə dağ xəstəliyi haqqında dinlədiyi mühazirəni xatırlamağa çalışır, amma xatırlaya bilmir. Sonra krater buzlarının kənarında sarı gözlü bir qar bəbiri görür. Ashcroft bunun beyninin oksigensizlikdən sönməyə başlamasının əlaməti olduğunu anlayır və aşağı qaçır. Beş saatlıq yolu yarım saatda enir. Bir həftə əvvəl həmin marşrutda iki nəfər dağ xəstəliyindən ölübmüş. Müəllif özünü açıq tənqid edir: 5895 metri üç gün yarıma qalxmaq ağılsızlıq idi.
1875-ci ildə Sivel, Tissandier və Croce-Spinelli «Zenith» şarı ilə 8000 metrdən yuxarı qalxırlar. Yanlarında az oksigen olduğu üçün onu yalnız lazım olanda işlətməyə razılaşırlar. Amma oksigen aclığının özünəməxsus «yaxşılıq hissi» ucbatından heç kim maskaya əl uzatmır və hamısı huşunu itirir. Huşa qayıdanlar dumanlı ağılla daha çox ballast atır, şar daha da yüksəlir. Sağ qalan yeganə Tissandier olur. O sonra yazır ki, ağrı yox idi, əksinə, insanın içi sevinclə dolurdu və təhlükəyə əhəmiyyət vermirdi.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
