Yedikçe Zayıfla ve İnce Kal

Montinyak girişdə öz hekayəsini danışır: atası 1,73 boyunda 120 kiloqram idi, özü səkkiz yaşında kök uşaq idi, yeniyetməlikdə lağa qoyulurdu, böyüyəndə az yeməsinə və çox hərəkət etməsinə baxmayaraq çəki yığırdı. Diabet haqqında elmi yazıları oxuyarkən ikinci tip diabetiklərin «aşağı qlikemik» karbohidratlar yeyərək qan şəkərini yaxşılaşdırdığını görür, eyni yanaşmanı özündə sınayır və miqdarı məhdudlaşdırmadan, yalnız seçim edərək bir neçə ayda 16 kiloqram arıqlayır. Müəllif həkim deyil — bu, kitabın ən çox tənqid olunan tərəflərindən biridir, amma o, sonradan ətrafına həkimlərdən ibarət komanda topladığını yazır.

Birinci fəsil kitabın ən iddialı hissəsidir. Montinyak insan orqanizmini «qazan»a bənzədən kalori modelini «mif» adlandırır: kök adamlar mütləq çox yemir, idmançılar 2000 ilə 6000 kalori arasında eyni çəkini saxlaya bilir, kalori cədvəlləri qeyri-dəqiqdir. Onun fikrincə, az kalorili pəhriz «yaşamaq instinkti»ni oyadır: orqanizm xərcini azaldır, pəhriz pozulan kimi çəkini artıqlaması ilə geri qaytarır, qadınlarda hətta yeni yağ hüceyrələri yaradır. Fəslin ortasındakı qutuda iri hərflərlə yazılıb: «Kalori hesabı cəfəngiyatdır».

Bu arqumentlərin bir hissəsi həqiqətə əsaslanır: çəki itkisindən sonra metabolizmin bir qədər yavaşlaması (metabolik adaptasiya) və pəhrizlərin uzunmüddətli uğursuzluğu yaxşı məlumdur, kalori cədvəlləri də həqiqətən təqribidir. Amma buradan «kalori əhəmiyyətsizdir» nəticəsini çıxarmaq elmi baxımdan yanlışdır: nəzarətli araşdırmalar göstərir ki, çəki dəyişikliyini əsasən enerji balansı müəyyən edir, qlikemik indeksin təsiri isə ikinci dərəcəlidir. Fəsildə «bir sıra pəhrizlərdən sonra 1000 kalori yeyən adamın 90 kiloqramdan 100 kiloqrama qalxması» kimi qrafiklər mənbəsiz verilib; «köklərin yalnız 15%-i çox yeyir» statistikası da özünü qiymətləndirmə sorğularına əsaslanır ki, bunlarda insanlar yediklərini azaltmağa meyillidir.

Birinci mərhələnin qaydaları isə praktik baxımdan ağlabatandır: gündə üç dəfə müəyyən saatlarda yemək, öğün buraxmamaq, aralarda qəlyanaltı etməmək, şəkərli içkilərdən qaçmaq, doymuş yağları məhdudlaşdırıb zeytun və balıq yağına üstünlük vermək, yavaş-yavaş, yaxşıca çeynəyərək yemək, ağ çörək əvəzinə tam taxıllı çörək seçmək. Bu tövsiyələrin çoxu bu gün də sağlam qidalanma bələdçilərində var. Mübahisəli olanı isə arıqlama mərhələsində belə «hər yeməkdə bir qədəh şərab və bir stəkan pivədən çox olmamaq şərti ilə» alkoqola icazə verilməsi və meyvə növlərinin sərt «icazəli-qadağan» siyahılarıdır (məsələn, səhər yeməyi üçün banan və şabalıd qadağan siyahısındadır).

Nəticə etibarilə kitab qlikemik indeks anlayışını geniş kütləyə tanıtması ilə tarixi əhəmiyyət daşıyır və şəkər-ağ un əleyhinə mesajı bu gün də aktualdır. Lakin onun əsas nəzəri iddiası — kalorinin önəmsizliyi — müasir elmlə təsdiqlənmir və kitab həkim və ya dietoloq məsləhətinin əvəzi kimi istifadə edilməməlidir. Türkcə tərcümə yer-yer süni və köhnə terminologiyalıdır («glusid».

• Aydın iki mərhələli quruluş və hər mərhələnin sonunda qaydaların xülasəsi
• Səhər, günorta və axşam yeməkləri üçün konkret menyular və cədvəllər
• Müəllifin şəxsi təcrübəsi ilə nəzəri izahın birləşdirilməsi