İçimizdəki Şeytan
Uyğundur
- 1940-cı illər İstanbulunun sosial mühitini (məmur həyatı, ziyalı dairələri, Bosfor gəmiləri) canlı görmək istəyən oxuculara
- "Zəif qəhrəman" arxetipini — öz uğursuzluqlarını daim xarici səbəblərə (burada hərfi mənada "içindəki şeytana") yükləyən personajları — psixoloji dərinliklə izləmək istəyənlərə
- Türk ədəbiyyatının Sabahattin Əlidən başqa əsərlərini (məsələn, "Kürk Mantolu Madonna") sevən, eyni müəllifin daha az tanınan bir romanını kəşf etmək istəyənlərə
- Dialoq-ağırlıqlı, sürətli templi, sadə dildə yazılmış klassik nəsr axtaranlara
Uyğun deyil
- Hadisələrin sürətlə inkişaf etdiyi, aksiyon dolu bir süjet axtaran oxuculara — bu, xarakter təhlilinə əsaslanan, yavaş templi bir romandır
- Qəti, simpatik baş qəhrəman istəyən oxuculara — Ömər qəsdən ziddiyyətli, bəzən dözülməz dərəcədə zəif-iradəli yazılıb
Roman Kadıköydən Körpüyə gedən vapurun göyərtəsində açılır — iki gənc, kök və miyop Nihat ilə arıq, əsəbi Ömər, gündəlik söhbət edirlər. Nihat universitet həyatından, tələbələrdən danışarkən, Ömər birdən "həyat məni sıxır" mövzusuna keçir — mektebə, işə, insanlara qarşı dərin bir loğğunluq, hətta ölümün "əlimizdən gələn yeganə həqiqi iş" olduğuna dair sərt bir monoloq söyləyir.
Bu açılış monoloqu Ömərin xarakterinin açarıdır: zəkalı, natiq, amma iradəsiz — öz passivliyini fəlsəfi bir "ataletdən" (hərəkətsizlikdən) irəli gələn qanunauyğunluq kimi təqdim edir. Sabahattin Əli bu daxili ziddiyyəti — dərin düşünən, amma heç nəyi həyata keçirməyən gənc — İstanbulun 1940-cı illər ziyalı mühitinin simvolu kimi çəkir.
Nihat, dostunun bu "böyük sözlərinə" adət etmiş kimi, söhbəti praktik məsələyə — axşam rakı içməyə pul tapmağa — çevirir. Ömər, mühasibatlıqda işlədiyini, günü dəftər dolduraraq keçirdiyini sadə, hətta bir az laqeyd bir tonda izah edir — bu, əvvəlki fəlsəfi püskürmə ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir və müəllifin gənc qəhrəmanın daxili parçalanmışlığını necə usta şəkildə göstərdiyini nümayiş etdirir.
Gəmi limana yaxınlaşarkən, Ömər qəflətən hərəkətsizləşir — gözlərini qarşı kanapelardan birinə dikib, ətrafla əlaqəsini kəsir. Nihat təəccüblə baxdığında, Ömərin nota dəftəri daşıyan, qıvrım saçlı, iradəli çənəli gənc bir qızı — sonradan Macidə adını öyrənəcəyimiz personajı — seyr etdiyini görür.
Ömərin bu qıza qarşı reaksiyası ağlabatan aşiqlikdən çox, demək olar mistik bir tanışlıq hissidir — "dünya yaranmazdan əvvəl tanıdığım biri kimi" gəldiyini deyir, onu bir daha görməmək ehtimalını "ölüm" kimi təsvir edir. Bu şiddətli, izaholunmaz emosional partlayış, Ömərin əvvəlki soyuq-nihilist mövqeyi ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir və romanın əsas psixoloji sualını qoyur: bu insan öz hisslərinə, yoxsa öz "şeytanına" tabedir?
- Dialoq-ağırlıqlı, danışıq dilinə yaxın üslub — 1940-cı illər İstanbul intellektual gənclərinin gündəlik nitqini canlı şəkildə əks etdirir
- Sabahattin Əli daxili monoloqu birbaşa nitqə qarışdıraraq, Ömərin fəlsəfi tirаdələrini xarakterin öz səsi kimi təqdim edir, müəllif izahatına ehtiyac qalmır
- Roman "Bütün Yapıtları" seriyasının bir hissəsidir — YKY nəşriyyatı Sabahattin Əlinin bütün əsərlərini vahid dizaynda nəşr edir
Eyni müəllifin beynəlxalq şöhrət qazanmış, oxşar şəhər-eşq-tənhalıq mövzulu digər klassik romanı
Öz uğursuzluğunu daxili "şeytana"/iradəsizliyə bağlayan zəif iradəli anti-qəhrəman arxetipinin başqa klassik nümunəsi
Qısa cavab: pul sıxıntısı Öməri vəznədardan hədə ilə pul almağa aparır, sonra o, Nihatın dəstəsi ilə birlikdə həbs olunur. Həbsdən buraxılan gün Ömər Bedriyə Macidədən və hamıdan ayrılıb təkbaşına yeni həyat sınayacağını deyir. Macidə isə ayrılmaq qərarını bundan əvvəl vermişdi, məktubunu Bedriyə uzadıb «gözləmək lazımdır — uzun müddət» deyir.
Evləndikdən sonrakı həftələrdə maaş çatmır, Ömər getdikcə qorxu və ehtirasların əlində oyuncağa çevrilir. Bir axşam Beyoğlundakı mağazada bir qadın corabını götürüb qaçır, qorxudan çorabı bağça hasarının üstünə atır və yerə yıxılıb huşunu itirir. Evə gələndə Macidəyə şübhə ilə baxır. Sonra Nihat gəlib «ideya» uğrunda pul tələb edir və vəznədardan hədə ilə pul almağı təklif edir. Ömər əvvəlcə bunu ciddiyə almır, amma bu fikir ağlında qalır.
Saz bağçasında Ömər və Macidə Bedri ilə rastlaşırlar; Bedri Macidənin Balıkesirdəki köhnə musiqi müəllimidir və geceləri bağçada piano çalır. O, ailəyə pulla kömək etməyə başlayır. Bir axşam Ömər ağır halda gəlib Bedrini qovur, sonra üzr istəməyə gedir. Elə həmin gün Bedrinin bacısı Macidəyə gəlib onları qınayır və Macidənin xalasının evində danışılanları sadalayır, Macidə huşunu itirir. Gecə Ömər etiraf edir ki, həmin gün vəznədarı hədələyib 250 lirə alıb. Vəznədar özü o gün qaçmağa hazırlaşırmış və pulu verib «heç kimə demə» deyib. Ömər pulu Nihatın qapısının altından içəri salıb.
Sonra hamı xeyriyyə cəmiyyətinin tamaşasına gedir. Orada Profesör Hikmət, yazıçı İsmət Şərif, şair Emin Kamil və Hüseyin bəy kimi «ziyalılar» görünür; Bedri sakitcə onların şəxsiyyətsizliyindən, Nihatın «güc dini»ndən danışır. Tamaşadan sonra qrup barlara və Büyükdərəyə gedir. Ömər köhnə sinif yoldaşı Ümitlə sərxoş olur, Macidə isə içir və laqeydləşir. İsmət Şərif tualetdə ona yaxınlaşmağa cəhd edir, Macidə onu itələyir; Hikmət sərxoş halda ona toxunmağa çalışır. Ömər isə Hikmətə on–on iki lira borclu olduğu üçün onu tərsləyə bilmir. Növbəti gün Macidə Beyoğlunda Ömərə oxşar bir kişinin qadınla sinemaya girdiyini görür və ayrılıq məktubunu yazır.
Məktub yazılıb qurtarmamış Bedri gəlib xəbər gətirir: Ömər iş yerindən çıxarkən, Nihatla və onun yanındakı gənclərin çoxu ilə birlikdə həbs olunub, Profesör Hikmət isə yaxasını qurtarıb. Bedrinin söylədiyinə görə, qrup başqa dövlət üçün siyahılar hazırlayıb, pul dalaveresi də olub, işi pulu bölüşdürülməyən bir neçə gənc üzə çıxarıb. Macidə Öməri həbsxanada həftədə iki dəfə Bedri ilə ziyarət edir. Ömər buraxılan gün Bedriyə danışır: özünü hesaba çəkib, «içimizdəki şeytan yoxdur, acizlik və tənbəllik var», nikah kağızlarını cırıb, yalnız Macidənin kiçik şəklini saxlayır və Macidəni Bedriyə həvalə edir. Sonra dənizə doğru gedir. Macidə ilə Bedri yolda gedərkən Ömər arxadan yetişib geri dönür və yox olur; Macidə qərarını verdiyini deyib məktubu Bedriyə uzadır.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
