Mezopotamya Uygarlıkları — Sümer, Akat, Asur, Babil
Uygun
- Eski Doğu tarihine kısa, görselli bir girişle başlamak isteyenlere
- Gılgamış Destanı ve Tufan mitinin kökeniyle ilgilenenlere
- Okul ve üniversite öğrencilerine ilk özet olarak
- Serinin diğer «Uygarlıklar» kitaplarını okuyanlara
Uygun değil
- Akademik kesinlik ve kaynak gösterimi bekleyenlere
- Tutarlı, tek bir yazar sesiyle yazılmış bir tarih kitabı isteyenlere
- Mezopotamya hakkında zaten temel bilgisi olanlara — yeni bir şey bulamayabilirler
Bölüm Gılgamış Destanı'nı tarihteki ilk yazılı destan olarak sunuyor: MÖ 28. yüzyılda Uruk kentinde hüküm sürdüğü düşünülen bir kralın ölümsüzlük arayışı. Kitap destanın kraldan bin yıl kadar sonra yazıya geçirildiğini, on iki kil tabletin bulunduğunu, ama tabletlerin eksik olduğunu açıklıyor. Ninova'da Asur Kralı Asurbanipal'in kitaplığından çıkan tabletler, Nippur, Sultantepe ve Boğazköy buluntuları sıralanıyor. En ilginç ayrıntı 2011'de Irak'ta bir kaçakçıdan alınarak Süleymaniye Müzesi'ne kazandırılan tablet: Andrew George'un sözleriyle bu yeni satırlar Sedir Ormanı'nı gürültülü kuşlar ve çığlık atan maymunlarla dolu, canlı bir yer olarak betimliyor.
Ardından destanın konusu anlatılıyor: halkına acımasız davranan Gılgamış'a rakip olarak yaratılan vahşi Enkidu, ikisinin dövüşü ve dostluğu, aşk tanrıçası İştar'ın evlilik teklifinin reddi, Gök Boğası'nın öldürülmesi, tanrıların Enkidu'yu ölüme mahkûm etmesi, Gılgamış'ın ağıtı ve ölümsüzlük arayışına çıkması. Tufan'dan sağ kurtulan bilge Utnapiştim, denizin dibinden çıkarılan ölümsüzlük otu ve bu otun bir yılana kaptırılması — destanın en hüzünlü anı — kısa ama etkili biçimde veriliyor. Kitap «ölümsüzlük otu» motifini Türk-İslam dünyasındaki Lokman Hekim anlatısıyla karşılaştırıyor.
Bölümün en dolu kısmı «Gılgamış Destanı ve Tufan». George Smith'in 1872'de British Museum'daki Asur tabletlerinde Tufan öyküsünü bulduğunu açıklamasıyla başlıyor, ardından destandan uzun bölümler aktarılıyor: tanrı Ea'nın Şurrupaklı Utnapiştim'e evini yıkıp gemi yapmasını buyurması, geminin ölçüleri, altı katı, ziftle kaplanması, işçilere kesilen hayvanlar ve ırmak gibi akan şarap, ailenin ve hayvanların gemiye bindirilmesi, altı gün yedi gece süren fırtına ve geminin Nisir Dağı'na oturması. Bu bölümler kitabın en iyi sayfaları ve Tufan mitinin üç büyük dinin kutsal kitaplarına nasıl geçtiğini anlamaya yardım ediyor.
Ancak bölümün zayıf yanları dikkatli okurun gözünden kaçmayacak. Aynı bölümde Enkidu'nun önce gök tanrısı Anu tarafından Gılgamış'ı öldürmek için gönderildiği, birkaç sayfa sonra ise Uruk kadınlarının yakarışıyla tanrıça Aruru tarafından yaratıldığı söyleniyor — iki farklı kaynaktan derlenmiş bir metin hissediliyor. Ölümsüzlük otunu bir yerde Utnapiştim'in kendisinin denizin dibinden çıkardığı yazılıyor, oysa destanda dalan Gılgamış'tır. Tufan'ın İştar ve Bel tarafından başlatıldığı iddiası da geleneksel okumayla örtüşmüyor.
Yine de bölüm tarihsel Gılgamış meselesine de değiniyor: Sümer Kral Listesi'nde onun Tufan sonrası Uruk'un beşinci kralı olarak 126 yıl hüküm sürdüğünün yazdığı, listenin III. Ur Hanedanı döneminde yazıldığı, Me-Turan tabletinde Uruk halkının Fırat'ın yatağını değiştirip kralı nehir yatağına gömdüğünün anlatıldığı ve 2003'te bulunan bir yapının bu mezar olabileceği iddiası aktarılıyor. Kenar sütunlarda Enkidu ve güneş tanrısı Utu-Şamaş hakkında kısa açıklamalar var.
Genel olarak Gılgamış bölümü kitabın en ilginç ve okunaklı kısmı: destanla ilk kez tanışan okura konu, tarihsel bağlam ve Tufan metni hakkında iyi bir fikir veriyor. Ama kaynaksız bilgiler, bölüm içindeki çelişkiler ve editörlük hataları onu yalnızca bir ilk bilgi aracı yapıyor. Destanı okumak isteyenler için en iyi adım, bu bölümün ardından destanın tam çevirisine başvurmak.
- Kronolojik bölüm yapısı
- Renkli görseller ve kenar sütunlarda kısa açıklamalar
- Gılgamış Destanı'ndan uzun doğrudan alıntılar
- Kitabın sonunda kaynakça ve çevirmenin kaynakları
Mezopotamya'nın yazı öncesi dönemini akademik düzeyde anlatıyor — sitemizde incelemesi var
Mezopotamya'yı Mısır, Yunanistan ve Roma'nın geniş bağlamında gösteriyor — sitemizde incelemesi var
Mezopotamya'ya paralel gelişen diğer büyük nehir uygarlığı üzerine — sitemizde incelemesi var
Bölüm tarihî Gılgamış meselesine de değinir: Sümer kral listesinde onun Tufan'dan sonraki beşinci Uruk kralı olarak 126 yıl hüküm sürdüğü yazılır, Me-Turan tabletinde Uruk halkının Fırat'ın yatağını değiştirerek kralı nehir yatağına gömdüğü anlatılır ve 2003'te bulunan bir yapının bu mezar olabileceği iddiası belirtilir.
Bir sorununuz varsa bize yazın. Yayınevi, yazar, hak sahibi ya da sadece okuyucu — fark etmez. Bu incelemede telif hakkı açısından sorunlu bir şey varsa, inceleme yazarı sitenin kurallarını ihlal etmişse, ya da sadece bir öneriniz ya da şikayetiniz varsa, hey@kitabdanevar.com adresine yazın. Meseleyi mahkemeye taşımadan, kendi aramızda çözmek istiyoruz: başvuruyu 48 saat içinde inceliyor, gerekirse incelemeyi düzeltiyor ya da tamamen kaldırıyoruz.
