Atatürk: Bir Milletin Yeniden Doğuşu
Uyğundur
- Türkiyə Respublikasının yaranma tarixinə ətraflı və oxunaqlı giriş axtaranlara
- Böyük şəxsiyyətlərin həm siyasi, həm də şəxsi həyatını eyni kitabda görmək istəyənlərə
- Osmanlının son dövrü, Balkanlar və Birinci Dünya müharibəsi ilə maraqlananlara
Uyğun deyil
- Son onilliklərin arxiv tədqiqatlarını və tarixşünaslıq mübahisələrini axtaranlara
- Qısa bir bioqrafiya istəyənlərə: kitab 500 səhifədən çoxdur
- Tamamilə tənqidi və ya tamamilə tərifli mətn gözləyənlərə: müəllif ikisinin arasında qalır
Təşəkkür siyahısı kitabın necə yazıldığını göstərir. Kinross Çankayadakı Prezident arxivinə buraxılıb, Ankara Universitetindən professor Enver Ziya Karalın köməyini alıb, İstanbulda ingilis səfiri olmuş Horace Rumboldun sənədlərindən istifadə edib. Kazım Özalp, Fuat Köprülü kimi Atatürkü şəxsən tanımış onlarla adamla danışıb. Bu, kitaba nadir canlılıq verir: müəllif hadisələri sənədlərlə yanaşı şahidlərin xatirələrindən də qurur.
Ön söz bütöv bir portretdir. Atatürk «adi türk tipinə uymayan», sarışın, çıxıq yanaq sümüklü, polad-mavi gözlü biri kimi təsvir olunur. Geyiminə diqqət edir, dostları ilə gecələr uzun söhbətlər edir, ölkənin işləri haqqında qərarları bəzən süfrə başında verir. Müəllif onu «liberal məqsədlərə liberal olmayan yollarla çatan», insanları əvvəlcədən duymaqda yanılmayan, nə vaxt inandırmaq, nə vaxt qorxutmaq lazım olduğunu bilən bir siyasətçi kimi görür. İsmet İnönü haqqında dediyi zarafat da buradadır: «Onun qarnında əlli tülkü bir-birini qovur, amma heç biri o birinin quyruğunu tuta bilmir».
Birinci fəsil oxucunu XIX əsrin sonundakı Makedoniyaya aparır. Burada müsəlman, xristian və yəhudi, türk, yunan, slavyan, ulah və alban yan-yana yaşayır. 1881-ci ildə Selanikdə doğulan Mustafanın atası Əli Rza Əfəndi gömrük məmuru olub, sonra taxta ticarətinə başlayıb. Anası Zübeydə xanım isə dindar, oğlunun hafiz olmasını istəyən bir qadındır. Ata-ana arasındakı mübahisə gülməli bir kompromislə bitir. Uşaq əvvəl təntənə ilə məhəllə məktəbinə göndərilir, sonra oradan alınıb müasir Şəmsi Əfəndi məktəbinə verilir. Məhəllə məktəbində yerdə bardaş qurub yazmaqdan imtina edən kiçik Mustafa müəllimə «bəli, sizə qarşı çıxıram» deyir, bütün sinif də onu dəstəkləyir.
Ən təsirli səhifələr kasıblıq illəridir. Ata tuz ticarətində pulunu itirir, xəstələnir və ölür. Ana uşaqları Selanik yaxınlığındakı qardaşının fermasına aparır. Mustafa və bacısı Məqbulə tarlada lobyaya dadanan qarğaları qovur, qış gecələri ocaq başında şabalıd qızardırlar. Müəllif yazır ki, Mustafa ömründə ilk dəfə torpağa və təbiətə sevgi duyur, amma tezliklə darıxır, çünki oxumaq istəyir. Hərbi rüştiyyənin formasını geyən qonşu uşağına həsəd isə onun gələcəyini müəyyən edəcək.
Fəslin ikinci yarısı Manastır hərbi idadisinə keçir. Burada yeniyetmə Mustafa Kəmal Yunan, bolqar və serb dəstələrinin Rumelini parçalamağa çalışdığını görür. 1897-ci il müharibəsində dostu ilə könüllü cəbhəyə qaçmağa çalışır, amma geri qaytarılır. Şair Ömər Naci ona ədəbiyyatı, Əli Fəthi isə fransız dilini və Russo, Volter, Monteskye kimi filosofları tanıdır. Müəllif Selanik gazinolarını, rəqs dərslərini və «mühüm bir adam olacağam» cavabını da gizlətmir. Fəsil 1899-cu ildə İstanbuldakı Hərbiyyə məktəbinə qəbulla bitir.
İkinci fəslin ilk səhifələri əsrin sonundakı İstanbulu iki ayrı şəhər kimi təsvir edir. Haliçin şimalında xristianların, işıqlı, avropasayağı Peranı, cənubunda isə müsəlmanların uçub-tökülən köhnə şəhəri. Kapitulyasiyalar sayəsində bütün sərvət əcnəbilərin əlindədir, türklər isə öz vətənlərində özlərini əsir kimi hiss edir. Gənc Mustafa Kəmal əvvəlcə tənhalıq çəkir, sonra Əli Fuadla dostlaşır, onun atası İsmayıl Fazil Paşanın evində ata sevgisini tapır. Sultan Əbdülhəmidin casusluq rejimi altında qadağan fransız kitablarını və Namiq Kamalı gecələr gizlicə oxuyur.
- Sənədləri şahid xatirələri ilə birləşdirən, roman kimi axan nəsr
- Böyük tarixi fonu (Osmanlının çöküşü) şəxsi hekayə ilə paralel aparan struktur
- Qəhrəmanın zəif cəhətlərini də göstərən, amma ümumən rəğbətli portret
- Hər hissənin sonunda böyük dönüş nöqtələrini aydın ayıran fəsil bölgüsü
Atatürk haqqında türk müəllifin yazdığı klassik üçcildlik bioqrafiya
Atatürkün fikir dünyasını müasir tarixşünaslıqla araşdırır
Kitabın birinci hissəsindəki tarixi fonu daha geniş açır
Zübeydə xanım oğlunun əsgər olmasını istəmir: oğlunun ya peyğəmbərin yolunu tutmasını, ya da tacir olmasını arzulayır, müharibədən və sürgündən qorxur. Mustafa isə gizlicə qonşu uşağı Əhmədin binbaşı atasından kömək alır, anasından xəbərsiz hərbi rüştiyyənin imtahanına girir və qazanır. Anasının imzası lazım olanda ona atasının doğumunda beşiyinin başına qılınc asdığını xatırladır: «Mən əsgər doğulmuşam, əsgər kimi öləcəyəm». Ananı son qərara gətirən isə yuxusudur: oğlunu minarənin başında qızıl sinidə oturmuş görür və bir səs deyir ki, icazə versə, oğlu həmişə belə yüksəkdə qalacaq.
Məktəbdə Mustafa riyaziyyatda yaşıdlarını çox qabaqlayır. Adı da Mustafa olan riyaziyyat müəllimi iki adı ayırmaq üçün köhnə türk adəti ilə ona ikinci ad verir: «Kəmal», yəni «kamillik». Bu ad ölənə qədər onunla qalacaq. Bu vaxt ana Ragıp Əfəndi adlı varlı bir dul kişi ilə yenidən ailə qurur. Mustafa əvvəlcə onu qısqanır, sonra barışır, zabit olan ögey qardaşından isə şərəf haqqında öyüd və özünü qorumaq üçün bir bıçaq alır.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
